Un novo informe global de AI denuncia que a policía abusa de forma xeneralizada de dispositivos de descarga eléctrica pola alarmante falta de regulación e que a situación en España segue esta tendencia global
Amnistía Internacional pide aos Concellos de Poio e Redondela que fagan público o protocolo de uso das pistolas eléctricas tipo taser. A organización de dereitos humanos recomenda que estes protocolos inclúan a formación adecuada para o persoal que as vai a utilizar; un uso proporcional que non poña en perigo a vida e saúde das persoas, e mecanismos de rendición de contas e supervisión externa independente que se axusten ás normas internacionais sobre o uso da forza.
Estados e empresas fabrican, publicitan e venden material de descarga eléctrica que se utiliza para inflixir tortura e outros malos tratos, afirma Amnistía Internacional nun novo informe, no que pide un tratado global e xuridicamente vinculante que regule a produción e o comercio descontrolado do material utilizado para facer cumprir a lei.
“Todavía no puedo dormir por las noches”: El abuso global del material de descarga eléctrica documenta que os organismos encargados de facer cumprir a lei utilizan de forma intrinsecamente abusiva armas de descarga eléctrica por contacto directo —como pistolas paralizantes e porras eléctricas— na rúa, nas fronteiras, en centros de detención de persoas migrantes e refuxiadas, en institucións de saúde mental, en comisarías de policía e en prisións e noutros lugares de detención.
Estes dispositivos intrinsecamente abusivos, que administran dolorosas descargas con só pulsar un botón, utilizáronse contra manifestantes, estudantes, opositores políticos, mulleres (mesmo embarazadas), nenos e nenas, defensores e defensoras dos dereitos humanos, entre outras persoas. As persoas sobreviventes han sufrido queimaduras, entumecemiento, abortos, disfuncións urinarias, insomnio, esgotamento e profundos traumas psicolóxicos.
No informe tamén se analiza o crecente uso inadecuado das armas de proxectís paralizantes, que poden ter unha función lexítima na aplicación da lei, pero que a miúdo se utilizan de forma indebida. Son exemplos diso o uso innecesario e discriminatorio contra grupos vulnerables, que dá lugar a lesións graves e, nalgúns casos, mesmo provoca a morte.
“As armas de descarga eléctrica por contacto directo poden causar sufrimento grave, discapacidade física duradeira e trastornos psicolóxicos. O seu uso prolongado pode mesmo provocar a morte”, declarou Isabel Flores, coordinadora de AI en Vigo, que sinalou que “As armas de proxectís paralizantes utilízanse contra persoas que non presentan ningún risco de violencia, simplemente para castigalas ou obrigalas a cumprir ordes. Tamén se utilizan no modo de contacto directo (no que se coñece como ‘aturdimiento por condución’), que debería prohibirse. A pesar dos claros riscos para os dereitos humanos asociados ao seu uso, non existe unha normativa global que controle a produción e o comercio do material de descarga eléctrica. As armas de descarga eléctrica de contacto directo deben prohibirse de inmediato e as armas de proxectís paralizantes deben estar sometidas a estritos controis comerciais baseados nos dereitos humanos”.
Este extenso informe baséase na investigación levada a cabo por Amnistía Internacional entre 2014 e 2024 en máis de 40 países de todas as rexións do mundo nas que se documentaron casos de tortura e outros malos tratos con dispositivos de descarga eléctrica.
As armas de electrochoque en España seguen a tendencia global cun uso estendido e sen regulación estatal
Amnistía Internacional expresou en múltiples ocasións a súa preocupación polo uso e a regulación das pistolas Taser en España. A incorporación destas armas no equipamento policial debería ir precedida dunha avaliación exhaustiva sobre as necesidades operativas que xustifican a súa adquisición, debido aos riscos que conlevan de causar lesións graves ou mesmo a morte, e a posibilidade de abusos na súa utilización.
Actualmente, en España, Amnistía Internacional ten coñecemento de que a Policía Nacional, a Garda Civil, a Ertzaintza, os Mossos de Esquadra e axentes da Policía Local de polo menos 62 municipios correspondentes a 13 Comunidades Autónomas contan con dispositivos de descarga eléctrica.
“Son armas potencialmente letais que ademais son particularmente nocivas cando se utilizan fronte a grupos identificados como especialmente vulnerables aos seus efectos, como persoas con cadros de crise mental, baixo os efectos do alcol ou baixo os efectos das drogas. E precisamente algúns corpos policiais están a xustificar a adquisición das Taser para facer fronte a estes grupos, algo moi preocupante”, asegura a portavoz de Amnistía Internacional en Vigo.
En España, cada vez máis forzas policiais están a adquirir armas Taser nos últimos anos, evidenciando preocupacións claras para Amnistía Internacional no referente aos criterios nos que se basean as decisións para incorporar este armamento no equipamento policial e aos protocolos de uso.
- Os criterios nos que se basean as decisións para adquirir este armamento non responden polo xeral a necesidades operativas conforme aos principios de necesidade e proporcionalidade, se non a xustificacións vagas e xenéricas. Por exemplo, a necesidade de actualizar o equipamento coas últimas innovacións tecnolóxicas dispoñibles (Policía Nacional), ou para colmar un suposto baleiro entre a defensa policial e a arma de lume (Mossos d’Esquadra) ou para facer fronte a persoas con problemas de saúde mental ou drogodependentes (policías locais de Oviedo, Marbella ou La Bañeza).
- Os protocolos de uso permiten a utilización de Taser en circunstancias e supostos que van máis aló do que permiten as normas internacionais. Por exemplo, os protocolos de Policía Nacional ou Mossos d’Esquadra permiten o uso de Taser para a protección da seguridade cidadá, pero este límite é demasiado baixo para unha arma potencialmente letal como o Taser, cuxo uso debe estar restrinxido unicamente a situacións de ameaza inminente para a vida e de lesións graves. Tampouco o prohiben no contexto de manifestacións nin no caso de grupos vulnerables como persoas con cadros de crise mental. O protocolo da policía local de Oviedo prevé o uso de Taser en modo aturdidor (drive-stun), directamente contra a pel, un modo de uso que debería estar prohibido. O protocolo da policía local de Seseña (Toledo) permite o uso de Taser se unha persoa manifesta intención de ofrecer resistencia á detención. Hai policías locais que directamente non contan con protocolo, como Castrillón en Asturias, ou Aguilar de Campoo ou Toral de los Vados en Castela e León.
Amnistía Internacional pediu reiteradamente ás autoridades españolas que avance na elaboración dunha lexislación estatal que conteña as correspondentes garantías e salvagardas na introdución e utilización deste tipo de armas. É esencial garantir unha formación adecuada para os axentes, establecer protocolos claros e asegurar mecanismos de avaliación e rendición de contas para previr posibles abusos.
No últimos cinco anos, Amnistía Internacional tivo coñecemento da utilización de Taser contra persoas con algún problema de saúde mental, que son especialmente vulnerables a este tipo de armas, como a morte dun home, en novembro de 2021 en Badalona, tras recibir seis descargas por parte de axentes dos Mossos d’Esquadra; o dunha muller que recibiu tres descargas en Sabadell, en novembro de 2020, nun centro de atención primaria, tamén por axentes de Mossos d’Esquadra, e máis recentemente, en 2024, en Pontevedra, cando se utilizaron contra unha persoa que padecía unha enfermidade de saúde mental, por axentes da policía local de Poio (Pontevedra)
Información adicional sobre España
As preocupacións sobre armas Taser foron trasladas por Amnistía Internacional en Cataluña aos Mossos d’Esquadra, que usan Taser desde 2018, e á Garda Urbana de Barcelona, que está en proceso de incorporar este armamento e a cuxo protocolo fixo comentarios a organización. Tamén en Asturias a organización fixo comentarios ao protocolo da policía local de Oviedo e dirixiuse á Dirección Xeral de Custodia do Territorio e Interior instando á estandarización dos protocolos conforme a estándares internacionais. En Castela e León Amnistía Internacional dirixiuse aos concellos de Burgos, Valladolid, Aguilar de Campoo (Palencia), Toral de los Vados (León) e La Bañeza (León). En Castela a Mancha, dirixiuse aos concellos de Toledo, Talavera de la Reina, Fuensalida, Alcázar de San Juan, Albacete, Guadalaxara, Seseña e Ciudad Real. En Galicia, á Policía Nacional en Vigo e ao Concello de Redondela en novembro de 2023. E en Euskadi, ao Concello de San Sebastián.
Grupos vulnerables contra os que se dirixen armas de descarga eléctrica
Os testemuños recompilados por Amnistía Internacional son desgarradores.
Durante a sublevación “Muller Vida Liberdade” de 2022 en Irán, o batallón Basij da Garda Revolucionaria Islámica obrigou a varios nenos para permanecer de pé coas pernas separadas nunha fila con detidos adultos e administráronlles descargas eléctricas nos xenitais con pistolas paralizantes.
Noutro caso, varios nenos en idade escolar foron secuestrados por escribir nun muro a consigna de protesta “Muller, Vida, Liberdade”. Un dos nenos contou a Amnistía Internacional: “Pegáronme na cara coa culata dunha pistola, aplicáronme descargas eléctricas nas costas e golpeáronme coa porra na planta dos pés e nas mans […]”.
As armas de proxectís paralizantes a miúdo utilizáronse de facto como armas de descarga eléctrica en modo de “aturdimiento por condución”.
Unha persoa detida procedente do África subsahariana lembra así unha redada da garda de fronteiras no centro de detención de Medininkai, en Lituania, o 2 de marzo de 2022: “Estaba tirado no chan e aínda así disparáronme con pistolas Taser tres veces, ao mesmo tempo que me golpeaban coas porras”. Outra persoa describiu que uns axentes de policía ameazárona, colocáronlle unha “pistola Taser” na fronte e dixéronlle: “Cala ou disparo!”.
“Mesmo cando se utilizan a distancia, as armas de proxectís paralizantes relacionáronse con lesións graves e mortes”, afirmou Patrick Wilcken, investigador de AI sobre transferencias militares, de seguridade e policiais. “Entre elas figuran laceraciones e penetración por dardos no cranio, os ollos, os órganos internos, a garganta, os dedos e os testículos; queimaduras, convulsións e arritmias inducidas por descargas eléctricas, e diversas lesións e mortes asociadas a caídas”.
O informe de Amnistía revela constantes de uso discriminatorio de armas de proxectís paralizantes contra grupos racializados e marxinados, como son os homes novos negros. En abril de 2024, durante unha manifestación de solidariedade con Palestina, gravouse á policía de Atlanta, Xeorxia (Estados Unidos), utilizando unha pistola Taser directamente contra a perna dun manifestante negro, ao que tres axentes de policía mantiñan inmobilizado no chan e esposado.
“Dados os altos riscos de lesións primarias e secundarias, o uso das armas de proxectís paralizantes debe rexerse por parámetros rigorosos. Estas armas só deben utilizarse en situacións que impliquen ameaza para a vida ou risco de lesións graves que non poidan conterse con opcións menos extremas”, explicou Patrick Wilcken.
Necesidade urxente de establecer prohibicións e regular o comercio
Polo menos 197 empresas de todas as rexións fabricaron ou publicitaron dispositivos de descarga eléctrica por contacto directo para a aplicación da lei entre xaneiro de 2018 e xuño de 2023, na súa maioría con sede en países como China, India e Estados Unidos.
Segundo a empresa estadounidense Axon Enterprise, Inc., os seus modelos da marca Taser son actualmente utilizados por máis de 18.000 axencias de aplicación da lei en máis de 80 países.
“Precísase con urxencia un tratado xuridicamente vinculante que prohiba os equipos de descarga eléctrica intrinsecamente abusivos e controle de forma estrita o comercio de armas de proxectís paralizantes”, declarou Patrick Wilcken.
“As empresas deben implementar medidas sólidas de dilixencia debida e mitigación en materia de dereitos humanos para garantir que os seus produtos e servizos non se utilizan sistematicamente con fins de tortura ou outros malos tratos, o que inclúe o cesamento da fabricación de dispositivos de descarga eléctrica de contacto directo e a eliminación do modo de ‘aturdimiento por condución’ nas armas de proxectís paralizantes”.
Amnistía Internacional, xunto cunha rede global da sociedade civil integrada por máis de 80 organizacións en todo o mundo, leva a cabo una campaña para que se negocie un Tratado sobre o comercio sen tortura que introduza prohibicións e controis globais sobre unha ampla gama de material de aplicación da lei, incluídos os dispositivos e armas de descarga eléctrica.
Información complementaria sobre la campaña global
- En setembro de 2017, a Unión Europea, Arxentina e Mongolia presentaron a Alianza Mundial por un Comercio sen Tortura nun acto paralelo á Asemblea Xeral da ONU (AGNU) celebrada en Nova York. A Alianza confórmana actualmente 62 Estados de todas as rexións do mundo, que se comprometen a “actuar conxuntamente para continuar previndo, restrinxindo e poñendo fin ao comercio” con produtos empregados especialmente para inflixir tortura e outros malos tratos. En outubro de 2023, a relatora especial da ONU sobre a tortura presentou un un informe temático sobre o comercio de tortura na Asemblea Xeral, que avogaba por un instrumento xuridicamente vinculante para regular a produción e o comercio de equipos de aplicación da lei e incluía listas de produtos considerados como prohibidos e controlados.
- Este informe pertence a unha serie de investigación detallada que pon de manifesto o impacto devastador dos materiais de aplicación da lei sobre os dereitos humanos; informes anteriores centráronse no gas lacrimóxeno, as porras policiais, as balas de goma e o comercio de armas menos letais para reprimir protestas.
